مو فقط یک عنصر زیبایی نیست؛ از دیدگاه زیست‌شناسی، مو یکی از حساس‌ترین شاخص‌های سلامت فیزیولوژیک بدن به‌شمار می‌آید. هر تغییری در وضعیت تغذیه، تعادل هورمونی، متابولیسم انرژی یا حتی استرس‌های مزمن، می‌تواند خود را با تغییر در رشد، ضخامت، درخشندگی یا ریزش مو نشان دهد. به همین دلیل است که متخصصان پوست و مو، وضعیت مو را نوعی «نشانگر زیستی» از شرایط درونی بدن تلقی می‌کنند.

از نظر ساختاری، بیش از ۸۵ تا ۹۰ درصد تار مو از پروتئین تشکیل شده است؛ عمدتاً پروتئینی به نام کراتین که اسکلت اصلی مو را می‌سازد. این موضوع باعث می‌شود رشد، استحکام، انعطاف‌پذیری و حتی شفافیت مو، به‌طور مستقیم به کیفیت و تعادل متابولیسم پروتئینی بدن وابسته باشد. زمانی که بدن به اندازه کافی پروتئین و اسیدهای آمینه ضروری دریافت می‌کند، فولیکول‌های مو قادرند تارهایی ضخیم‌تر، مقاوم‌تر و سالم‌تر تولید کنند. در مقابل، هرگونه اختلال در دریافت، جذب یا مصرف پروتئین، می‌تواند به‌سرعت خود را به‌صورت نازک‌شدن مو، کاهش رشد یا افزایش ریزش نشان دهد.

به‌بیان ساده‌تر، مو را می‌توان «آینه زیستی» وضعیت تغذیه‌ای بدن دانست؛ آینه‌ای که تعادل یا عدم تعادل اسیدهای آمینه، کیفیت رژیم غذایی و حتی اولویت‌بندی منابع بدن را منعکس می‌کند. بدن در شرایط کمبود، ابتدا منابع خود را صرف اندام‌های حیاتی مانند مغز و قلب می‌کند و رشد مو را در اولویت‌های بعدی قرار می‌دهد؛ به همین دلیل، مو اغلب یکی از اولین بافت‌هایی است که به کمبود پروتئین واکنش نشان می‌دهد.

ساختار مولکولی مو و نقش پروتئین

برای درک دقیق نقش پروتئین در سلامت و رشد مو، ابتدا باید با ساختار مولکولی و معماری درونی تار مو آشنا شویم. مو برخلاف ظاهر ساده‌اش، یک ساختار زیستی بسیار منظم و مهندسی‌شده است که استحکام، انعطاف‌پذیری و مقاومت خود را مدیون آرایش دقیق پروتئین‌ها در سطوح مختلف است.

هر تار مو از سه بخش اصلی تشکیل شده که هرکدام نقش متفاوت اما مکملی در سلامت و کیفیت مو ایفا می‌کنند:

کوتیکول (Cuticle)

کوتیکول خارجی‌ترین لایه مو است و از چندین ردیف سلول سخت، مسطح و بی‌هسته تشکیل شده که مانند فلس‌های ماهی یا سقف شیروانی روی هم قرار گرفته‌اند. این آرایش خاص باعث می‌شود کوتیکول نقش یک سپر محافظ را ایفا کند؛ یعنی از لایه‌های داخلی مو در برابر آسیب‌های مکانیکی، حرارت، مواد شیمیایی، اشعه UV و از دست رفتن رطوبت محافظت نماید. سلامت کوتیکول تا حد زیادی به کیفیت پروتئین‌های ساختاری آن وابسته است؛ هرچه این پروتئین‌ها سالم‌تر باشند، سطح مو صاف‌تر، براق‌تر و مقاوم‌تر خواهد بود.

کورتکس (Cortex)

کورتکس بخش میانی و حجیم‌ترین قسمت تار مو است و بیش از ۷۰ درصد جرم مو را تشکیل می‌دهد. این لایه، مرکز اصلی قدرت مکانیکی، ضخامت، انعطاف‌پذیری و رنگ مو محسوب می‌شود. در کورتکس، فیبریل‌های کراتینی به‌صورت منظم و موازی کنار هم قرار گرفته‌اند و توسط پیوندهای شیمیایی مختلف، به‌ویژه پیوندهای دی‌سولفیدی، به هم متصل شده‌اند. میزان سلامت کورتکس تعیین می‌کند مو تا چه حد در برابر کشش، خم‌شدن و شکستگی مقاومت داشته باشد. آسیب به این لایه معمولاً به‌صورت نازکی، وزشدگی و شکنندگی مو بروز می‌کند.

مدولا (Medulla)

مدولا بخش مرکزی تار مو است که در همه موها وجود ندارد و معمولاً در موهای ضخیم‌تر دیده می‌شود. نقش دقیق مدولا هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما تصور می‌شود در تنظیم وزن مو، انتقال حرارت و برخی ویژگی‌های مکانیکی نقش داشته باشد. از آنجا که موهای نازک اغلب فاقد مدولا هستند، نبود آن الزاماً به معنای ضعف مو نیست، اما وجود آن می‌تواند بر برخی ویژگی‌های فیزیکی تار مو اثر بگذارد.

کراتین؛ ستون فقرات پروتئینی مو

ماده‌ی اصلی و کلیدی سازنده مو، کراتین است؛ یک پروتئین فیبری با وزن مولکولی بالا که از زنجیره‌های بلند اسیدهای آمینه تشکیل شده است. کراتین موجود در مو از نوع α-کراتین است؛ همان نوعی که در ناخن‌ها و لایه‌های شاخی پوست نیز یافت می‌شود. این نوع کراتین به‌گونه‌ای طراحی شده که هم استحکام بالا و هم انعطاف‌پذیری مناسبی داشته باشد.

ترکیب اسیدهای آمینه کراتین مو بسیار خاص است و شامل مقادیر قابل توجهی از:

• سیستئین و متیونین (اسیدهای آمینه گوگرددار)
• آرژنین و گلوتامین (مهم در متابولیسم سلولی)،
• و گلیسین (برای انعطاف‌پذیری ساختار پروتئینی)
  می‌باشد.

ویژگی منحصربه‌فرد کراتین مو، وجود تعداد زیاد پیوندهای دی‌سولفیدی است. این پیوندها از اتصال گروه‌های تیول (–SH) موجود در اسید آمینه سیستئین ایجاد می‌شوند و مانند پل‌هایی محکم، زنجیره‌های کراتینی را به هم متصل می‌کنند. هرچه تعداد و سلامت این پیوندها بیشتر باشد، مو مقاوم‌تر، ضخیم‌تر و کم‌ شکننده‌تر خواهد بود. تغییر شکل دائمی مو در فرآیندهایی مانند فر یا صاف کردن شیمیایی نیز دقیقاً از طریق شکستن و بازسازی همین پیوندهای دی‌سولفیدی انجام می‌شود.

در صورتی که بدن به اندازه کافی اسیدهای آمینه لازم، به‌ویژه سیستئین و متیونین، در اختیار نداشته باشد، کیفیت سنتز کراتین کاهش می‌یابد. نتیجه این اختلال، تولید تار موهایی با ساختار ناقص، متخلخل، نازک یا شکننده است که حتی با مراقبت‌های ظاهری نیز به‌سختی قابل جبران خواهد بود.

متابولیسم پروتئین و رشد فولیکول مو

نقش پروتئین در سلامت مو تنها به ساختار ساقه مو محدود نمی‌شود، بلکه از سطح متابولیسم سلولی فولیکول مو آغاز می‌گردد. پروتئین‌های موجود در رژیم غذایی پس از مصرف، در دستگاه گوارش به اسیدهای آمینه تجزیه می‌شوند. این اسیدهای آمینه از طریق جریان خون به بافت‌های مختلف بدن، از جمله فولیکول‌های مو، منتقل می‌شوند.

سلول‌های ماتریکس فولیکول؛ خط تولید پرشتاب مو و وابستگی حیاتی به اسیدهای آمینه

در عمق پوست سر، در پایه فولیکول مو، سلول‌هایی به نام سلول‌های ماتریکس قرار دارند که وظیفه تولید مداوم ساقه مو را بر عهده دارند. این سلول‌ها جزو سریع‌ترین سلول‌های تقسیم‌شونده بدن انسان محسوب می‌شوند و برای این فعالیت شدید، به مقدار زیادی انرژی و مواد اولیه، به‌ویژه اسیدهای آمینه، نیاز دارند. به همین دلیل، حتی یک کمبود کوتاه‌مدت پروتئین می‌تواند به‌سرعت عملکرد این سلول‌ها را مختل کند.

وقتی اسیدهای آمینه کافی در دسترس نباشند، بدن به‌طور هوشمندانه منابع خود را به سمت اندام‌های حیاتی هدایت می‌کند و فولیکول مو را در اولویت پایین‌تری قرار می‌دهد. در نتیجه، چرخه طبیعی رشد مو دچار اختلال می‌شود و تعداد بیشتری از موها زودتر از موعد وارد فاز استراحت یا ریزش می‌شوند.

ریزش موی تغذیه‌ای (Telogen Effluvium)؛ پیامد پنهان رژیم‌های کم‌پروتئین

مطالعات بالینی نشان داده‌اند افرادی که رژیم‌های کم‌پروتئین، رژیم‌های لاغری شدید یا الگوهای گیاه‌خواری محدود (بدون تأمین اسیدهای آمینه ضروری) را دنبال می‌کنند، بیشتر در معرض ریزش موی منتشر و کاهش ضخامت تار مو قرار دارند. این نوع ریزش مو که معمولاً برگشت‌پذیر است، در پزشکی با عنوان Telogen Effluvium تغذیه‌ای شناخته می‌شود و یکی از شایع‌ترین نشانه‌های کمبود پروتئین در بدن به شمار می‌آید.

در مجموع، سلامت ساختاری مو از سطح مولکولی کراتین تا متابولیسم سلول‌های فولیکولی، به‌طور مستقیم به دریافت و تعادل پروتئین در بدن وابسته است. بدون فراهم‌بودن این زیرساخت زیستی، حتی بهترین مراقبت‌های موضعی نیز نمی‌توانند رشد سالم و پایدار مو را تضمین کنند.

بهتر است بدانید که یکی روش‌های درمان دائمی ریزش مو، کاشت مو می‌باشد. برای اطلاع از هزینه کاشت مو در کلینیک باراد بهترین کاشت مو تهران همین الآن شماره تماس خود را در فرم زیر وارد کنید تا کارشناسان ما با شما تماس بگیرند:

ارتباط بین چرخه رشد مو و سنتز پروتئین

چرخه‌ی رشد مو شامل سه فاز است:

• آناژن (Anagen): فاز رشد فعال.
• کاتاژن (Catagen): فاز انتقالی یا تحلیل.
• تلوژن (Telogen): فاز استراحت.

در مرحله‌ی آناژن، فعالیت سنتز پروتئین به اوج می‌رسد. سلول‌های ماتریکس برای تولید ساقه مو نیاز به انرژی و زیرساخت آمینواسیدی عظیمی دارند. در صورت کمبود پروتئین، فولیکول پیام توقف رشد دریافت می‌کند و مو زودتر وارد مرحله‌ی تلوژن می‌شود.

از سوی دیگر، پروتئین کافی باعث افزایش تراکم فاز آناژن و کوتاه‌تر شدن دوره‌ی تلوژن می‌شود، یعنی رشد سریع‌تر و ریزش کمتر.

مسیرهای سیگنالی وابسته به پروتئین و رشد مو

سیگنال‌های بین سلولی، چگونگی رشد فولیکول را تنظیم می‌کنند. چند مسیر کلیدی تأثیر مستقیم پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه را در رشد مو نشان داده‌اند:

مسیر mTOR (mammalian Target of Rapamycin):

این مسیر حسگر وضعیت تغذیه‌ای سلول است. وقتی آمینواسیدها (به‌ویژه لوسین) در دسترس‌اند، mTOR فعال می‌شود و تقسیم سلول‌های ماتریکس را تسریع می‌کند. در مقابل، کمبود پروتئین سبب غیرفعال شدن mTOR و توقف رشد مو می‌شود.

مسیر Wnt/β‑catenin:

این مسیر نه‌تنها در نوزایی فولیکول بلکه در نگهداری چرخه‌ی آناژن نقش دارد. وجود پروتئین‌های غنی از گلوتامین و آرژنین به حفظ این مسیر از طریق افزایش بیان ژن‌های FGFs و IGF‑1 کمک می‌کند.

فاکتور IGF‑ 1 

پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه از جمله آرژنین و اورنیتین، ترشح IGF‑1 را در فولیکول تحریک می‌کنند. این فاکتور باعث افزایش طول عمر آناژن و تولید کراتین بیشتر می‌شود.

منابع پروتئینی و نقش آن‌ها در کیفیت مو

همه‌ی پروتئین‌ها ارزش بیولوژیک یکسانی ندارند. برخی منابع حیوانی و گیاهی دارای ترکیب آمینواسیدی بهتری برای کراتین‌سازی‌اند:

عوارض کمبود پروتئین بر مو

وقتی دریافت پروتئین پایین می‌آید، بدن برای حفظ عملکرد حیاتی، تخصیص منابع را بازتنظیم می‌کند. در این وضعیت، سنتز کراتین کاهش یافته و موها وارد فاز تلوژن می‌شوند.

نشانه‌های بالینی کمبود پروتئین در مو:

• نازکی و شکنندگی تار مو
• ظاهر خشک یا کدر
• تأخیر در رویش مجدد پس از کوتاهی
• افزایش ریزش روزانه
• کندی رشد ناخن‌ها (همراه با مو)

در شرایط حاد، مانند Kwashiorkor یا Marasmus، فولیکول‌ها تقریباً غیرفعال می‌شوند و ممکن است مو رنگ طبیعی خود را از دست بدهد، پُکِل شود یا سفید گردد.

نقش اسیدهای آمینه خاص در سلامت مو

پژوهش‌های حیوانی و انسانی تأثیر اختصاصی برخی آمینواسیدها را در رشد مو نشان داده‌اند:

• سیستئین و متیونین: حیاتی‌ترین عناصر ساخت دی‌سولفیدهای کراتین. مکمل این دو اسید آمینه باعث افزایش ضخامت و براقیت مو می‌شود.
• آرژنین: پیش‌ساز نیتریک‌اکسید (NO) که باعث گشادشدن عروق پوست سر و افزایش خون‌رسانی می‌شود.
• گلوتامین: منبع انرژی برای تقسیم سریع سلول‌های ماتریکس در فاز آناژن.
• لیزین: در جذب آهن و روی نقش دارد؛ دو عنصر کلیدی برای رشد مو.
• گلیسین و پرولین: اجزای مهم کلاژن اطراف فولیکول، برای حفظ استحکام ریشه.

ارتباط پروتئین با دیگر ریزمغذی‌ها

پروتئین و عناصر معدنی با هم کار می‌کنند؛ کمبود یکی، عملکرد دیگری را محدود می‌کند. مثال‌ها:

• برای استفاده از سیستئین و متیونین نیاز به ویتامین B6 وجود دارد.
• زینک (روی) در فعال‌سازی آنزیم‌های کراتین‌سازی وابسته به پروتئین دخیل است.
• ویتامین C و مس (Cu) در تشکیل پیوندهای کلاژنی فولیکول نقش مکمل دارند.
• آهن برای انتقال اکسیژن به سلول‌های در حال تقسیم فولیکولی ضروری است؛ اما جذب آن بدون پروتئین‌های حامل مانند ترانسفرین ناقص می‌ماند.

بدین ترتیب، کیفیت پروتئین مصرفی نه فقط به کمیت آن بلکه به توان هم‌افزایی با دیگر مواد مغذی وابسته است.

رژیم‌های پرپروتئین و افسانه‌های مرتبط

برخی تبلیغات مدعی‌اند که رژیم‌های بسیار پروتئینی یا مصرف زیاد مکمل‌های آمینواسید به تنهایی موجب افزایش چشمگیر مو می‌شود. در واقع، بدن از یک حد مشخص بیشتر پروتئین جذب و استفاده نمی‌کند.

مصرف بیش از نیاز نه رشد مو را تسریع می‌کند و نه فولیکول جدیدی می‌سازد؛ بلکه ممکن است باعث افزایش بار کلیوی یا ناهماهنگی الکترولیتی گردد.

مقدار متعادل پیشنهادی برای یک فرد سالم حدود ۰٫۸ تا ۱ گرم پروتئین به‌ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. در افراد با فعالیت زیاد یا پس از جراحی مو، این مقدار می‌تواند به ۱٫۵–۱٫۲ گرم افزایش یابد.

اثر شرایط فیزیولوژیک و استرس بر متابولیسم پروتئین

استرس‌های روانی، بیماری‌های مزمن یا اختلالات تیروئیدی می‌توانند مسیرهای متابولیسم پروتئین را مختل کنند. در هنگام استرس، سطح کورتیزول بالا می‌رود و بدن برای تولید گلوکز از منابع درونی، پروتئین‌های عضلانی را تجزیه می‌کند (گلوکونئوژنز).

این روند باعث کاهش اسیدهای آمینه در دسترس فولیکول و در نتیجه کند شدن رشد مو می‌شود. بنابراین، تنها دریافت غذایی مناسب کافی نیست؛ بلکه تعادل هورمونی و روانی نیز باید برقرار باشد تا پروتئین‌ها به مقصد نهایی خود یعنی فولیکول برسند.

بیماری‌ها و درمان‌هایی که بر پروتئین تأثیر می‌گذارند

بسیاری از بیماری‌های گوارشی یا مزمن بر جذب یا متابولیسم پروتئین اثر دارند:

• بیماری‌های کبدی: محل اصلی سنتز پروتئین‌های پلاسمایی. نارسایی کبد منجر به کاهش انتقال اسید آمینه به فولیکول‌ها می‌شود.
• بیماری کلیوی: سبب از دست دادن پروتئین در ادرار (پروتئینوری) و کاهش ذخیره در دسترس مو می‌کند.
• اختلالات جذب روده‌ای (Celiac, Crohn): موجب سوءجذب آمینواسیدها می‌گردند.
• درمان‌های شیمی‌درمانی و داروهای خاص: چرخه تقسیم سلولی فولیکول را متوقف کرده و پروتئین‌سازی را مهار می‌کنند.

در این شرایط، ریزش مو ممکن است علامت زودرس اختلالات متابولیک سیستمیک باشد.

پروتئین‌های موضعی در محصولات مراقبتی

در کنار تغذیه، محصولات حاوی پروتئین‌های هیدرولیز شده (مثل کراتین، کلاژن، ابریشم یا گندم) در شامپو یا ماسک مو برای ترمیم سطحی تار مو استفاده می‌شوند.

این ترکیبات از نظر علمی نمی‌توانند وارد فولیکول شوند و فولیکول جدیدی بسازند، اما با پر کردن شکاف‌های کوتیکولی و افزایش بار الکترواستاتیک مثبت، باعث احساس نرمی، درخشندگی و کاهش شکستگی می‌گردند.

اثر آن‌ها ساختاری و موقتی است ولی نقش محافظتی مهمی برای کاهش آسیب مکانیکی دارد.

پروتئین و تفاوت‌های ژنتیکی مو

ژن‌های سازنده‌ی کراتین در انسان متنوع‌اند و در خوشه‌هایی روی کروموزوم‌های ۱۲ و ۱۷ قرار دارند. این ژن‌ها تعیین می‌کنند مو صاف، ضخیم یا موج‌دار باشد.

تفاوت‌های نژادی در بیان ژن‌های کراتینی مثل KRT86، KRT33A، KRT35 موجب تفاوت در میزان سولفور (گوگرد) مو می‌گردند.

اگرچه میزان کراتین ذاتی توسط ژن‌ها تعیین می‌شود، اما تغذیه‌ی پروتئینی مناسب می‌تواند بروز ژن‌ها را در حد فیزیولوژیک حداکثر کند.

الگوهای رژیمی و سلامت پروتئینی مو

رژیم متعادل باید منابع گوناگون پروتئینی را با کربوهیدرات و چربی سالم ترکیب کند. ترکیب غذایی ایده‌آل برای سلامت مو شامل نسبت‌های تقریبی زیر است:

• 20٪ پروتئین باکیفیت
• 50٪ کربوهیدرات پیچیده (برای انرژی سلولی)
• 30٪ چربی‌های مفید (به‌ویژه امگا‑۳ و ۹)

در رژیم‌های افراطی مانند کتوژنیک یا روزه‌داری طولانی، با کاهش منابع نیتروژنی، بدن شروع به تجزیه بافت عضلانی و کاهش آمینواسیدهای فراهم می‌کند، که نهایتاً به کاهش فعالیت فولیکولی می‌انجامد.

نقش پروتئین در ترمیم پس از کاشت مو

پس از پیوند یا جراحی‌های پوست سر، نیاز بدن به پروتئین افزایش می‌یابد، زیرا ساخت مجدد بافت، ترمیم اپیدرم و سنتز کلاژن نیازمند آمینواسیدهای فراوان است. کمبود پروتئین در این دوران می‌تواند تثبیت فولیکول‌های پیوندی را به تأخیر بیندازد.

به همین دلیل، پزشکان توصیه می‌کنند در دوران ترمیم، مصرف منابع پروتئینی را افزایش داده و از کمبود ویتامین B6، زینک و ویتامین C پیشگیری شود.

پروتئین و رژیم‌های گیاه‌خواری

افراد گیاه‌خوار به‌ویژه وگان‌ها، بیشتر در معرض دریافت ناکافی اسیدهای آمینه‌ی گوگرددار (مثل سیستئین و متیونین) هستند. این کمبود می‌تواند کیفیت کراتین مو را به‌تدریج کاهش دهد.

راهکارهای جبرانی عبارت‌اند از:

• ترکیب غلات و حبوبات (مثلاً برنج با عدس) برای تکمیل زنجیره آمینواسیدی؛
• مصرف سویا، تمپه، کینوا و آجیل؛
• در صورت نیاز، مصرف مکمل‌های ال‑سیستئین یا بیوتین تحت نظر پزشک.

جمع‌بندی

پروتئین سنگ‌بنای اصلی حیات فولیکول مو است. بدون آن، هیچ عامل دیگری قادر به حفظ رشد طبیعی مو نخواهد بود.

رژیم متعادل شامل منابع متنوع پروتئینی (حیوانی و گیاهی)، ترکیب مناسب با ویتامین‌های گروه B، زینک و آهن، می‌تواند بهترین شرایط را برای فعالیت ژن‌های کراتینی و حفظ چرخه‌ی رشد مو فراهم کند.

اگرچه هیچ مکمل یا رژیم پروتئینی جادویی وجود ندارد، اما توجه آگاهانه به تعادل پروتئینی بدن، یکی از مؤثرترین و پایدارترین راه‌ها برای حفظ سلامت و ضخامت مو به‌شمار می‌آید.

کلینیک پوست و مو باراد با رویکردی تخصصی و مبتنی بر دانش روز پزشکی، به بررسی علمی مشکلات پوست و مو می‌پردازد. در این مرکز، ارزیابی بالینی دقیق و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، مبنای انتخاب مسیرهای مراقبتی و درمانی متناسب با شرایط هر فرد قرار می‌گیرد.