قارچ پوست سر یا تینهآ کاپیتیس (Tinea Capitis)
قارچ پوست سر یا همان تینهآ کاپیتیس (Tinea Capitis) در واقع نوعی عفونت قارچی عمقی است که بهتدریج در لایههای شاخی پوست و فولیکولهای مو نفوذ میکند و با اختلال در رشد طبیعی موها، باعث ایجاد نواحی بدون مو و التهابهای مشخص میشود. عامل بیماری، قارچهایی از جنس Trichophyton و Microsporum هستند که برای رشد به کراتین (پروتئین اصلی مو و پوست) نیاز دارند. این قارچها از طریق تماس مستقیم با فرد آلوده، وسایل شخصی مانند شانه و حوله، یا حیوانات خانگی آلوده منتقل میشوند.
علائم اولیه و پیشرفته قارچ پوست سر
در مراحل آغازین، تینهآ کاپیتیس معمولاً با شورهی سر یا درماتیت خفیف اشتباه گرفته میشود، زیرا علائم اولیه آن میتواند تنها شامل پوستهریزی ریز و خفیف یا خارش ملایم باشد. اما با پیشرفت آسیب، موها در نقاط مشخصی خشک، شکننده و کوتاهشده دیده میشوند، بهطوری که پوست زیرین قرمز و پوستهدار بهنظر میرسد. گاهی نیز برجستگیهای دردناک به نام کِریون (Kerion) در اثر واکنش ایمنی بدن تشکیل میشود که در صورت عدم درمان، میتواند به ریزش دائمی مو منجر شود.
در کودکان، این عفونت شایعتر است، زیرا ترکیب چربی پوست سر آنها هنوز دارای ترکیبات ضدقارچی مطلوب نیست و محیطی مناسب برای رشد قارچ فراهم میآورد. در بزرگسالان، عوامل زمینهای مانند سیستم ایمنی ضعیف، تعریق زیاد، استفاده از محصولات چرب و انسداد منافذ پوست سر در بروز بیماری نقش دارند. حتی در برخی موارد، استفادهی طولانیمدت از کلاه یا روسریهای تنگ و مرطوب قدرت تهویه را کاهش داده و شرایط رشد قارچ را تسهیل میکند.
اصول درمان
روند درمان در قارچ پوست سر نیازمند برنامهای منظم و طولانیمدت است، زیرا قارچها در عمق فولیکول مو مستقر میشوند و تنها داروهای خوراکی قادرند به محل فعالیت آنها برسند. پزشکان معمولاً از داروهایی مانند گریزئوفلوین، تربینافین، یا ایتراکونازول استفاده میکنند که با مهار ساخت دیوارهی سلولی قارچ، چرخهی رشد آن را متوقف میسازند. در کنار درمان خوراکی، برای کاهش بار قارچی سطحی و جلوگیری از انتقال به سایر افراد، استفاده از شامپوهای ضدقارچ حاوی کتوکونازول یا سلنیوم سولفید توصیه میشود. این شامپوها پوست سر را پاکسازی کرده و التهاب خفیف را کاهش میدهند.
در طول دورهی درمان، ثبات در رعایت بهداشت فردی و شستوشوی منظم اهمیت حیاتی دارد. شانهها، کلاهها و روبالشیها باید مرتب ضدعفونی یا شسته شوند تا قارچهای باقیمانده مجدداً باعث آلودگی نشوند. همچنین توصیه میشود اعضای خانواده نیز در صورت تماس مداوم با فرد مبتلا مورد بررسی قرار گیرند، زیرا انتقال قارچ میتواند بیعلامت ولی پایدار باشد.
در صورت تأخیر در درمان یا بازگشت مکرر عفونت، ممکن است فولیکولها بافت اسکار تولید کنند. این بافت فیبروتیک مانع از بازسازی مو شده و ریزش دائمی مو (اسکار آلوپسی) را بهدنبال دارد. به همین دلیل، مراجعهی زودهنگام و پایبندی کامل به دورهی درمانی نقش اساسی در جلوگیری از عوارض بلندمدت دارد.
ماهیت قارچ پوست سر از منظر علمی
قارچ پوست سر یا تینهآ کاپیتیس (Tinea Capitis) نوعی درماتوفیتوز عمقی است که فولیکول مو را درگیر کرده و بافتهای کراتینی پوست سر را تخریب میکند. دو گونهی اصلی، Trichophyton و Microsporum، از خانوادهی درماتوفیتها بوده و برای رشد خود از کراتین موجود در مو و پوست تغذیه میکنند.
این قارچها آنزیمهایی مانند کراتیناز و پروتئاز ترشح میکنند تا بتوانند لایههای مقاوم کراتینی را تجزیه کرده و وارد ساختمان مو شوند. نتیجهی این فرآیند بیوشیمیایی، ضعف ساختار مو، ریزش تکهای و التهاب موضعی است.
همچنین بخوانید: قارچ ناخن چیست؟ علائم، علل و راه درمان آن
شرایط رشد و انتقال قارچ
درماتوفیتها در محیطهای گرم، مرطوب و با تهویهی محدود رشد مطلوبی دارند. تعریق زیاد، استفادهی طولانی از روسری یا کلاه و شستوشوی ناکافی میتواند محیط ایدهآلی برای تکثیر آنها فراهم آورد.
مهمترین مسیرهای انتقال عبارتاند از:
- تماس مستقیم پوست با فرد آلوده
- استفاده از وسایل مشترک مانند شانه، حوله و روبالشی
- تماس با حیوانات خانگی آلوده بهویژه گربهها و سگها
گونهی Microsporum canis در حیوانات خانگی شایع است و یکی از منابع مهم انتقال قارچ به انسان محسوب میشود. در موارد متعددی، منشأ عفونت در بیماران انسانی ابتدا از تماس با حیوان خانگی آلوده شناسایی شده است.
مکانیسم ایجاد آسیب در مو
قارچ پس از نفوذ به ساقهی مو، در کورتکس و اطراف فولیکول رشد میکند. این رشد سبب شکنندگی و قطع تارهای مو در نزدیکی پوست سر میشود و نواحی مشخصی از پوست بدون مو باقی میمانند.
در برخی موارد، واکنش ایمنی شدید بدن باعث ایجاد التهاب و تجمع سلولهای التهابی میشود که به شکل ضایعهای برجسته، دردناک و چرکی به نام کِریون (Kerion) بروز میکند. در صورت عدم درمان، این حالت منجر به تخریب فولیکول و آلوپسی اسکارساز خواهد شد.
علائم بالینی قارچ پوست سر
علائم بسته به شدت عفونت و گونهی قارچ مختلفاند، اما معمولاً شامل موارد زیر هستند:
|
نوع علامت |
توصیف |
| لکههای بدون مو |
نواحی گرد و بدون مو با پوستهریزی واضح، گاهی همراه با قرمزی و التهاب |
|
شکنندگی و ریزش تار مو |
موها در نواحی درگیر شکننده و کوتاهتر از نواحی سالم دیده میشوند |
| پوستهریزی سفید یا خاکستری |
مشابه شورهی سر ولی با مرز مشخص و همراه خارش |
|
ایجاد ضایعه چرکی (Kerion) |
در برخی بیماران، التهاب شدید فولیکول موجب تجمع چرک و تورم برجسته میشود |
| خارش و سوزش پوست سر |
در بیشتر بیماران احساس خارش قابلتوجه وجود دارد |
در مرحلههای پیشرفته، التهاب و عفونت بافتی ممکن است موجب اسکار دائمی و آلوپسی غیرقابل برگشت شود.
علتهای مستعدکننده و عوامل خطر
قارچ پوست سر (تینهآ کاپیتیس) در ذات خود یک عفونت فرصتطلب محسوب میشود؛ یعنی در شرایطی که سد دفاعی پوست یا سیستم ایمنی تضعیف شود، شانس نفوذ قارچ و ایجاد عفونت افزایش مییابد. چند عامل زمینهای اصلی در بروز این عارضه نقش دارند:
بهداشت نامناسب پوست و مو:
باقیماندن چربی، سلولهای مرده، و آلودگیهای محیطی روی پوست سر محیطی تغذیهای مناسب برای قارچهای کراتیندوست فراهم میکند. عدم شستوشوی منظم یا استفاده از شامپوهای غیرمناسب، تعادل میکروبی طبیعی پوست را برهم زده و رشد قارچها را تسهیل مینماید.
تعریق زیاد و پوششهای طولانیمدت:
استفادهی مداوم از کلاه، روسری یا کلاهخود باعث افزایش رطوبت و دمای پوست سر و کاهش تهویه میشود؛ ترکیبی کامل برای تکثیر قارچها، بهویژه در مناطق گرم و مرطوب.
سیستم ایمنی ضعیف:
کودکان (بهویژه زیر ۱۰ سال)، سالمندان، و بیماران مبتلا به دیابت یا مصرفکنندگان داروهای سرکوبکنندهی ایمنی، بیشترین خطر ابتلا را دارند. در این افراد، پوست توانایی مقابله با رشد قارچ را از دست داده و عفونت ممکن است شدیدتر و مزمنتر باشد.
محیطهای شلوغ و تجمعی:
مدارس، خوابگاهها و سالنهای ورزشی به دلیل تماس مکرر افراد و استفادهی مشترک از وسایل شخصی، محیطهای با ریسک بالای انتقال محسوب میشوند.
تماس با حیوانات خانگی آلوده:
گونههایی مانند Microsporum canis که در گربهها و سگها یافت میشوند، میتوانند بهسادگی به انسان منتقل شوند. کودکان بازیدوست معمولاً نخستین گروهی هستند که از این مسیر مبتلا میشوند.
هر یک از این عوامل، اگر با رعایت ناکافی بهداشت فردی و درمان ناقص همراه شود، میتواند به عودهای مکرر، التهاب شدید فولیکولها و در نهایت آلوپسی اسکارساز منجر گردد.
روشهای تشخیص قارچ پوست سر
تشخیص دقیق و علمی این بیماری صرفاً بر پایهی ظاهر بالینی ممکن نیست؛ زیرا تینهآ کاپیتیس میتواند تظاهرهایی مشابه شوره، درماتیت یا حتی اگزما داشته باشد. متخصص پوست برای تأیید قطعی، مجموعهای از بررسیهای بالینی و آزمایشگاهی را بهکار میگیرد:
معاینهی بالینی دقیق:
پزشک الگوی ریزش، نوع پوستهریزی، التهاب فولیکول و حتی وضعیت موهای شکسته را تحلیل میکند تا احتمال قارچی بودن ضایعه را ارزیابی نماید.
آزمایش KOH Test:
در این روش نمونهای از پوست یا مو در محلول پتاس (KOH) قرار داده میشود تا سلولهای قارچ قابل مشاهده شوند. وجود رشتهها و اسپورهای درماتوفیت در میکروسکوپ تأییدکنندهی تشخیص است.
کشت قارچ:
برای تعیین گونهی دقیق (Trichophyton یا Microsporum) و حساسیت دارویی. این مرحله برای انتخاب درمان منطقی، بهویژه در بیماران مقاوم یا مبتلایان مکرر، ضروری است.
لام فلورسنت (Wood’s Lamp):
با تابش نور فرابنفش، برخی گونههای قارچ مانند Microsporum canis درخشش سبز مایل به زرد تولید میکنند که نشانهای تشخیصی است.
درمان دارویی تخصصی قارچ پوست سر
از آنجا که ریشهی عفونت در لایههای عمیق فولیکول نفوذ میکند، درمانهای سطحی مانند کرم یا لوسیون بهتنهایی مؤثر نیستند. درمان باید سیستمیک، هدفمند و طولانیمدت باشد تا تمامی سلولهای قارچی مهار شوند و از بازگشت بیماری جلوگیری گردد.
داروهای ضدقارچ خوراکی:
- گریزئوفلوین (Griseofulvin): داروی کلاسیک با ایمنی بالا، انتخاب اصلی برای کودکان. با توقف تقسیم سلولی قارچ و مهار رشد تار مو آلوده عمل میکند.
- تربینافین (Terbinafine): با نفوذ قویتر به بافت کراتینی، دورهی درمان کوتاهتری دارد و در بزرگسالان انتخاب اول است.
- ایتراکونازول (Itraconazole) و فلوکونازول (Fluconazole): گزینههای جایگزین برای موارد مقاوم یا خاص، بهویژه زمانیکه درمان اولیه مؤثر نبوده یا عفونت چندکانونی است.
مدت درمان معمولاً بین ۶ تا ۱۲ هفته متغیر است و باید طبق نظر پزشک تکمیل شود، زیرا قطع زودهنگام دارو میتواند منجر به بازگشت قارچهای نهفته گردد.
درمانهای موضعی کمکی:
این درمانها گرچه قادر به حذف کامل قارچ نیستند، اما در کاهش بار قارچی سطح پوست و پیشگیری از انتقال به دیگران مؤثرند.
- شامپوهای ضدقارچ حاوی کتوکونازول، سلنیوم سولفید یا سیکلوپیروکس که معمولاً ۲ تا ۳ بار در هفته استفاده میشوند.
- هدف این شامپوها ضدعفونی سطح پوست سر، کاهش التهاب، و جلوگیری از آلودگی مجدد فولیکولهاست.
در نهایت، رویکرد جلوگیری از عود مزمن قارچ پوست سر بر پایهی سه اصل علمی است:
- درمان ریشهای فولیکولی با داروهای نفوذپذیر،
- کاهش بار قارچی سطحی و کنترل منبع انتقال،
- بازسازی سلامت پوست سر توسط مراقبت دارویی و اصلاح رفتارهای بهداشتی.
این ترکیب درمانی چندلایه باعث میشود علاوه بر حذف قارچ، ساختار طبیعی پوست و فولیکول مو به وضعیت سالم اولیه بازگردد، هدفی که درمانهای غیرتخصصی معمولاً از دستیابی به آن بازمیمانند.
مراقبتهای خانگی و پیشگیری
پیشگیری از قارچ پوست سر (تینهآ کاپیتیس) همانقدر اهمیت دارد که درمان آن؛ چراکه کنترل زودهنگام عوامل محیطی و عادات روزمره، میتواند بهطور چشمگیری احتمال ابتلا یا عود مجدد را کاهش دهد. مراقبتهای خانگی بهعنوان بخشی از درمان جامع در نظر گرفته میشود، زیرا به تعادل طبیعی میکروبی و سلامت فولیکولهای مو کمک میکند.
شستوشوی منظم و خشک کردن کامل موها:
تمیز نگهداشتن پوست سر با شامپوی مناسب (ترجیحاً شامپوهای ضدقارچ ملایم یا شامپوهای حاوی زینک و سلنیوم) محیط رشد قارچ را مهار میکند. رطوبت باقیمانده در پوست سر بزرگترین عامل تداوم قارچ است، بنابراین خشک کردن کامل بعد از استحمام ضروری است.
خودداری از استفادهی وسایل مشترک:
استفاده مشترک از شانه، برس، حوله یا روسری باعث انتقال مستقیم هاگهای قارچی از فرد آلوده به فرد سالم میشود. پیشنهاد میشود هر عضو خانواده وسایل آرایش و بهداشت موی مختص خود را داشته باشد.
رعایت نظافت وسایل شخصی:
تمیز کردن منظم برس، روبالشی و ملحفه با آب گرم و مواد شوینده قارچکش (مانند محلولهای حاوی بوراکس یا سرکه سفید) از بازگشت قارچ جلوگیری میکند.
بررسی سلامت حیوانات خانگی:
حیوانات خانگی یکی از منابع شایع قارچ Microsporum canis هستند. انجام معاینهی دورهای توسط دامپزشک و شستوشوی منظم موهای حیوان، گامی موثر در پیشگیری خانوادگی است.
مراجعه به پزشک در مراحل اولیه:
هرگونه پوستهریزی غیرمعمول، خارش، یا نواحی دایرهای بیمو باید جدی گرفته شود. مراجعهی زودهنگام به متخصص، امکان درمان سادهتر و کوتاهمدتتر را فراهم میسازد.
خطرات ناشی از درمان نکردن قارچ پوست سر
نادیدهگرفتن یا تأخیر در درمان قارچ پوست سر به عوارضی منجر میشود که در بسیاری موارد بازگشتناپذیر هستند. تداوم فعالیت قارچ در لایههای عمقی فولیکول باعث تخریب ساختار طبیعی پیاز مو و واکنش شدید التهابی میشود.
برخی از مهمترین پیامدهای تأخیر در درمان عبارتاند از:
آلوپسی دائمی (ریزش موی غیرقابل بازگشت): التهاب فولیکولی مداوم میتواند به نابودی سلولهای زایندهی مو منجر شود. در این مرحله حتی پیوند مو نیز ممکن است انتخاب مؤثری نباشد.
تشکیل اسکار پوستی (زخم فیبروتیک): زخمهای اسکاری در نواحی آلوده مانع رویش مجدد مو میشوند و نیازمند درمان ترمیمی طولانیمدت هستند.
گسترش عفونت به سایر نواحی بدن یا اطرافیان: هاگهای قارچی میتوانند از طریق حوله، بالش، یا تماس مستقیم به پوست بدن، صورت یا سایر افراد خانواده منتقل شوند.
عفونت باکتریایی ثانویه: خارش مزمن باعث خراشهای ریز میشود که ورود باکتری را تسهیل میکند، در نتیجه عفونت قارچی ساده ممکن است به فولیکولیت چرکی یا سلولیت پوستی تبدیل گردد.
برای دریافت مشاوره تخصصی با پزشکان کلینیک پوست و مو باراد، شماره تماس خود را ثبت کنید تا کارشناسان ما در کوتاهترین زمان با شما تماس بگیرند و راهنمایی لازم را ارائه دهند.
همین حالا مشاوره بگیر!
جمعبندی:
قارچ پوست سر بیماری شایع اما کاملاً قابل درمان است. کلید موفقیت در درمان، تشخیص بهموقع، مصرف منظم داروهای تجویزشده و رعایت بهداشت فردی است.
بیتوجهی به آن میتواند به ریزش دائمی مو یا عفونتهای مزمن منجر شود. بنابراین، در صورت مشاهدهی علائم مشابه شوره غیرمعمول، خارش مداوم یا نواحی بدون مو، لازم است فوراً به متخصص پوست و مو مراجعه شود.
کلینیک پوست و مو باراد با رویکردی تخصصی و مبتنی بر دانش روز پزشکی، به بررسی علمی مشکلات پوست و مو میپردازد. در این مرکز، ارزیابی بالینی دقیق و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد، مبنای انتخاب مسیرهای مراقبتی و درمانی متناسب با شرایط هر فرد قرار میگیرد.
بدون دیدگاه