بررسی مکانیسم‌های مولکولی در پسوریازیس پوست سر (PSO)

پسوریازیس پوست سر به عنوان یک بیماری التهابی مزمن و عودکننده پوستی شناخته می‌شود که مشخصه اصلی آن دیس‌پلازی اپیدرمی (تکثیر و تمایز غیرطبیعی سلول‌های پوست) است. این فرآیند توسط یک اختلال زمینه‌ای در تنظیم سیستم ایمنی هدایت می‌شود.

ریشه‌های ایمونولوژیک و سایتوکین‌های کلیدی

پاتوفیزیولوژی PSO عمدتاً حول محور پاسخ‌های ایمنی سلولی متمرکز است، به طوری که سلول‌های T نقش کاتالیزور اصلی را ایفا می‌کنند.

فعال‌سازی مسیر التهابی مرکزی

عامل اصلی در این بیماری، فعال‌سازی غیرطبیعی و پایدار مسیر سیگنال‌دهی IL-23 به Th17 است.

• نقش محوری IL-23: اینترلوکین-۲۳ (IL-23) به عنوان یک سایتوکین حیاتی، بقا و تکثیر سلول‌های T کمکی نوع ۱۷ (Th17) را تقویت می‌کند.
• محصولات التهابی: سلول‌های Th17 فعال شده، مجموعه‌ای از واسطه‌های شیمیایی (سایتوکین‌ها) را آزاد می‌کنند که مستقیماً بر سلول‌های پوست تأثیر می‌گذارند:
• IL-17: این مولکول به عنوان یک عامل محرک قوی، تولید دیگر واسطه‌های التهابی را در پوست افزایش می‌دهد و مستقیماً تکثیر کراتینوسیت‌ها را تحریک می‌کند.
• TNF- α و IL-22: این سایتوکین‌ها نیز نقش مهمی در حفظ وضعیت التهابی مزمن، افزایش نفوذپذیری عروق (که باعث قرمزی می‌شود) و تداوم رشد غیرعادی سلول‌های پوست دارند.

همچنین بخوانید: مشکل پوسته سر چیست و چگونه درمان می‌شود؟

اختلال در دینامیک کراتینوسیت‌ها

تأثیر مستقیم سایتوکین‌های التهابی بر کراتینوسیت‌ها منجر به تغییرات پاتولوژیک متمایز در ساختار پوست سر می‌شود.

کوتاه شدن چرخه بازسازی پوست

در حالت سلامت، فرآیند تولید و جایگزینی سلول‌های اپیدرمی (کراتینوسیت‌ها) زمان‌بر است (حدود یک ماه). در PSO، این چرخه به طور چشمگیری تسریع می‌شود، به طوری که این زمان به چند روز کاهش می‌یابد.

• نتیجه فوری: این تکثیر سریع منجر به انباشت غیرعادی لایه‌های سلولی قبل از رسیدن به بلوغ نهایی می‌شود که به وضوح به شکل پوسته‌های ضخیم و برجسته (هیپرکراتوز) ظاهر می‌شود.
• تمایز ناقص: سلول‌ها فرصت کافی برای حذف هسته و تکمیل فرآیند تمایز را ندارند، که منجر به باقی ماندن ساختارهای هسته‌دار در لایه‌های سطحی (پاراکراتوز) می‌گردد.

تغییرات ساختاری و عروقی در ضایعات

تظاهرات میکروسکوپی و ماکروسکوپی PSO مستقیماً از این عدم تعادل ایمنی-سلولی ناشی می‌شوند.

هیپرپلازی و اریتم (قرمزی)

تکثیر بیش از حد کراتینوسیت‌ها باعث ضخیم شدن لایه‌های بیرونی پوست (آکانتوز) می‌شود. همزمان، التهاب در لایه‌های زیرین (درم) باعث اتساع و افزایش تعداد عروق خونی می‌شود. این عروق جدید و گشاد شده، در مجاورت اپیدرم ضخیم قرار می‌گیرند و باعث می‌شوند که خون‌رسانی سطحی افزایش یافته و رنگ پوست به صورت قرمزی (اریتم) نمایان شود.

در نهایت، پاتوفیزیولوژی پسوریازیس پوست سر یک نمونه بارز از یک فرآیند خودتخریب‌کننده است که در آن پاسخ ایمنی نادرست، منجر به واکنش زنجیره‌ای در سلول‌های پوستی و ایجاد ضایعات مزمن التهابی می‌شود.

پیامدهای غیر اپیدرمی PSO: ریزش مو و مکانیسم‌های مرتبط

اگرچه تمرکز اصلی پاتوفیزیولوژی پسوریازیس پوست سر (Scalp Psoriasis – PSO) روی اختلالات اپیدرم (افزایش تکثیر کراتینوسیت‌ها، ضخیم شدن لایه شاخی، و التهاب در درم فوقانی) است، اما ریزش مو (Alopecia) یکی از عوارض ثانویه مهم و قابل توجه بالینی محسوب می‌شود که اثراتی فراتر از درگیری پوستی دارد.

در اکثر بیماران، آلوپسی ناشی از PSO از نوع غیر اسکار دهنده (Non-scarring) است، یعنی فولیکول‌های مو تخریب نمی‌شوند و پس از فروکش التهاب، امکان بازگشت رشد طبیعی موها وجود دارد. این ویژگی برگشت‌پذیری باعث می‌شود آلوپسی در PSO از نظر پیش‌آگهی قابل کنترل و درمانی باشد.

عوامل چندگانه در القای ریزش مو

ریزش مو در زمینه پسوریازیس پوست سر معمولاً چندعاملی و حاصل تعامل دائمی میان فرآیندهای التهابی سیستمیک و موضعی، تروماهای مکانیکی و گاهی اثرات جانبی درمان است. هیچ مکانیسم واحدی به تنهایی مسئول آن نیست، بلکه مجموعه‌ای از واکنش‌های سلولی و شیمیایی در پوست و فولیکول‌های مو منجر به ایجاد این وضعیت می‌شود.

شوک التهابی و انتقال زودرس فاز تلوژن (Telogen Effluvium)

یکی از مکانیسم‌های اصلی ریزش مو در PSO، نوعی تلوژن افلوویم (TE) است که از پاسخ به التهاب سیستمیک و موضعی ناشی می‌شود. در این حالت، بار التهابی شدید به عنوان یک “شوک بیولوژیک” عمل می‌کند و چرخه طبیعی رشد فولیکول‌های مو را مختل می‌سازد.

پاتوفیزیولوژی و مسیرهای مولکولی:

در پوست مبتلا به PSO، تولید بیش از حد سایتوکین‌های پیش‌التهابی نظیر TNF-α، IL-6، IL-17 و IL-23 فعالیت سلول‌های بنیادی فولیکولی را مهار می‌کند. این سایتوکین‌ها سیگنال‌های طبیعی رشد فولیکول را مختل کرده و باعث کاهش بیان فاکتورهای ضروری برای حفظ فاز آناژن (مانند FGF و VEGF) می‌شوند. به دنبال این اختلالات، فولیکول‌های فعال (در فاز آناژن) به صورت زودرس وارد فاز استراحت (تلوژن) می‌گردند.

جلوه بالینی:

این فرآیند موجب ریزش منتشر موها در سراسر پوست سر می‌شود؛ نه تنها در نواحی با پلاک‌های التهابی، بلکه در اطراف آن نیز. معمولاً پس از گذشت ۲ تا ۳ ماه از اوج التهاب، مقدار قابل توجهی مو شروع به ریزش می‌کند. خوشبختانه در بیشتر موارد، با کنترل التهاب و بهبود شرایط پوست سر، فولیکول‌ها مجدداً فعال شده و موها شروع به رویش طبیعی می‌کنند.

اهمیت تمایز با سایر انواع آلوپسی:

تشخیص آلوپسی ناشی از PSO از سایر انواع ریزش مو مانند آلوپسی آندروژنتیک ضروری است، زیرا الگوی ریزش در PSO معمولاً منتشر بوده و همراه با شواهد التهاب پوستی یا پوسته‌ریزی قابل مشاهده است، در حالی‌که نوع آندروژنتیک معمولاً تدریجی و محدود به نواحی خاص (مانند فرونتال یا ورتکس) است.

آسیب مکانیکی ناشی از خارش (Trauma-Induced Alopecia)

یکی از مهم‌ترین و رفتاری‌ترین عوامل مؤثر در ریزش موی ناشی از PSO، خارش شدید و مداوم (Pruritus) است که در اکثر بیماران گزارش می‌شود. این خارش نه‌تنها خود ناشی از التهاب عصبی و سیتوکینی پوست است، بلکه منجر به فعالیت‌های مکانیکی مخرب علیه فولیکول‌ها می‌گردد.

اثر نیروهای مکانیکی:

خاراندن یا مالش مداوم پوست سر در اثر خارش منجر به اعمال نیروهای برشی و کششی می‌شود. این نیروها می‌توانند فولیکول‌های موی در حال رشد (آناژن) را از ریشه خارج کنند یا رشته‌های مو را در مرحله اولیه تحلیل (کاتاژن) شکسته و جدا کنند. این پدیده، در اصطلاح بالینی، Avulsion نامیده می‌شود.

الگوی ریزش:

آسیب مکانیکی باعث ایجاد نواحی غیر یکنواخت با کاهش تراکم مو می‌شود؛ یعنی ریزش مو به صورت تکه‌ای یا موضعی (Patchy Loss) و نه منتشر رخ می‌دهد. این وضعیت معمولاً در نواحی با پلاک‌های فعال یا مناطقی که بیمار بیشترین خاراندن را انجام داده دیده می‌شود.

اثر متقابل التهاب و تروما:

نکته جالب اینکه التهاب پیرامون فولیکول‌ها (Perifollicular Inflammation) در PSO، چسبندگی فولیکول به درم را کاهش می‌دهد و این باعث می‌شود که فولیکول‌های مو در برابر نیروهای خفیف مکانیکی نیز آسیب‌پذیرتر شوند. در نتیجه حتی مالش خفیف یا تماس فیزیکی طولانی‌مدت (مثل خوابیدن روی سطوح زبر) می‌تواند به ریزش زمینه‌ای کمک کند.

تأثیرات ناشی از روش‌های درمانی

درمان‌های هدفمند برای کنترل پسوریازیس پوست سر، علی‌رغم تأثیر مثبت بر کاهش التهاب، گاهی می‌توانند اثرات ناخواسته‌ای بر کیفیت و پایداری مو داشته باشند.

درمان‌های موضعی:

محصولاتی که حاوی غلظت‌های بالای اسید سالیسیلیک، گوگرد، یا الکل هستند، برای حذف پوسته‌ها و کنترل plaques پوستی تجویز می‌شوند. با این حال، مصرف طولانی‌مدت یا بیش‌از‌حد آن‌ها ممکن است باعث ایجاد خشکی شدید در پوست سر شود. خشکی بیش از اندازه، لایه محافظ چربی طبیعی پوست را می‌زداید و ساقه‌های مو را از نظر ساختار فیزیولوژیک تضعیف می‌کند، در نتیجه موها شکننده شده و دچار شکستگی سطحی می‌شوند.

درمان‌های سیستمیک:

در برخی موارد، داروهای سیستمیک از جمله متوترکسات، سیکلوسپورین، یا رتینوئیدها ممکن است به طور غیرمستقیم بر چرخه رشد مو اثر بگذارند. این داروها می‌توانند تقسیم سلولی فولیکول را کند کرده یا باعث تغییر در تغذیه مو شوند، به‌ویژه در بیماران حساس یا با زمینه کمبودهای تغذیه‌ای (مانند کمبود فریتین یا ویتامین D).

تعادل درمان و سلامت مو:

بنابراین کنترل التهاب بدون آسیب به محیط فولیکولی، یک چالش درمانی است. راهکارهای بهینه شامل استفاده از ترکیبات ملایم ضدالتهاب مانند محصولات حاوی کلوبتازول با پایه چرب یا شامپوهای دارای زینک پیریتیون است که در کاهش التهاب مؤثر، بدون اثر مخرب بر ساقه موها عمل می‌کنند.

آلوپسی اسکار دهنده: یک پیامد نادر و دائمی

در اغلب موارد، ریزش موی ناشی از PSO برگشت‌پذیر است. با این حال، در مواردی خاص که التهاب شدید، مزمن، یا درمان‌های نامناسب (خصوصاً درمان‌های تهاجمی یا طولانی‌مدت) انجام شود، ممکن است آسیب‌های برگشت‌ناپذیر ایجاد گردد.

التهاب عمیق و مزمن:

در التهاب طولانی‌مدت، نفوذ سلول‌های ایمنی مانند ماکروفاژها و لنفوسیت‌های T به درم عمیق، سبب تخریب تدریجی ساختارهای حمایتی فولیکول و جایگزینی آن با بافت فیبروتیک می‌شود. این فرآیند باعث از بین رفتن دائمی فولیکول‌ها می‌گردد.

آسیب به ناحیه برآمدگی (Bulge Area):

ناحیه بولج ناحیه‌ای حاوی سلول‌های بنیادی فولیکول است که مسئول تولید فولیکول جدید و آغاز فاز آناژن محسوب می‌شوند. آسیب به این منطقه، به معنای از بین رفتن قابلیت ترمیم فولیکول و توقف دائمی رشد مو است؛ در این حالت موها دیگر قادر به بازسازی نخواهند بود.

پیامد نهایی – فیبروز و اسکار:

پس از تخریب سلول‌های بنیادی، پوست ناحیه تحت تأثیر به‌تدریج دچار فیبروز (تشکیل بافت جوشگاهی) می‌شود و فولیکول مو با بافت همبند غیر‌کارکردی جایگزین می‌گردد. نتیجه آن ایجاد آلوپسی سی‌کاتریسیال (اسکار دهنده) است، نوعی ریزش موی برگشت‌ناپذیر که درمان آن صرفاً از طریق روش‌های جراحی یا پیوند ممکن است.

همچنین بخوانید: آشنایی با لایه‌برداری پوست صورت و جراحی لیزر

پیامدهای درمانی برای حفظ مو در پسوریازیس پوست سر (PSO)

هدف اصلی در درمان پسوریازیس پوست سر، دستیابی به بهبود بالینی پایدار (Remission) و کنترل التهاب زمینه‌ای است تا از آسیب تدریجی فولیکول‌های مو جلوگیری شود. رویکرد درمانی در این بیماران هم باید التهاب و پوسته‌ریزی را کنترل کند و هم محیط زیستی فولیکول مو را حفظ نماید.

بنابراین، درمان ریزش موی ناشی از PSO ترکیبی از درمان ضدالتهابی، تجدید تعادل چرخه فولیکولی و محافظت ساختاری مو است.

همچنین بخوانید: شایع ترین مشکلات پوستی و نحوه درمان آنها

کورتیکواستروئیدهای موضعی

مکانیسم عمل:

کورتیکواستروئیدهای موضعی (مانند کلوبتازول پروپیونات) از طریق اتصال به گیرنده‌های گلوکوکورتیکوئید سلولی، بیان ژن‌های التهابی را مهار کرده و سنتز واسطه‌های پیش‌التهابی نظیر TNF‑α، IL‑1β، و2- COX را کاهش می‌دهند. این مهار مسیر NF‑κB، یکی از سریع‌ترین و مؤثرترین روش‌های سرکوب التهاب پسوریازیس است.

تأثیر بر آلوپسی:

در کاهش التهاب حاد، این داروها مستقیماً موجب کاهش تولید سایتوکین‌های القاکننده‌ی تلوژن (مانند IL‑6) و در نتیجه کاهش شدت Telogen Effluvium می‌شوند. همچنین فروکش التهاب محیطی فولیکول موجب برگشت‌پذیری چرخه مو به فاز آناژن می‌گردد.

در استفاده کنترل‌شده، این داروها رشد مجدد مو را تسهیل می‌کنند؛ ولی مصرف طولانی‌مدت یا در غلظت بالا می‌تواند باعث آتروفی پوست، شکنندگی ریشه مو، و نازک شدن ساقه‌ها شود.

بنابراین در پروتکل‌های علمی توصیه می‌شود مصرف دوره‌ای و موضعی، همراه با فواصل آزاد از دارو، انجام گردد تا تعادل بین ضدالتهاب و سلامت فولیکول حفظ شود.

همچنین بخوانید:بهترین روش ها برای درمان ریزش موی ناشی از پسوریازیس پوست سر

آنالوگ‌های ویتامین D (مانند کالسیپوتریول)

مکانیسم عمل:

آنالوگ‌های ویتامین D از طریق اتصال به گیرنده‌های نوکلئار ویتامین D (VDR) در کراتینوسیت‌ها و سلول‌های ایمنی، دو اثر کلیدی دارند:

1. نرمال‌سازی تمایز کراتینوسیت‌ها و کاهش هیپرپلازی اپیدرمی،
2. کاهش پاسخ‌های Th17‑Dependent که محرک اصلی التهاب در PSO هستند.

ویتامین D همچنین نقش مهمی در تنظیم مسیرهای Wnt و β‑Catenin دارد، مسیرهایی که برای حفظ سلول‌های بنیادی فولیکول و فاز رشد آناژن حیاتی هستند.

بنابراین استفاده موضعی از کالسیپوتریول نه‌تنها ضایعه پوستی را کنترل می‌کند، بلکه محیط چرخه فولیکولی را برای بازسازی طبیعی موها مساعد می‌سازد.

تأثیر بر آلوپسی:

کاهش التهاب مزمن و تثبیت تمایز سلولی باعث حفظ سلول‌های بنیادی فولیکول مو (Bulge Stem Cells) می‌شود. از مزیت‌های این گروه دارویی می‌توان به ایمنی طولانی‌مدت و عدم ایجاد آتروفی قابل توجه اشاره کرد، که در درمان پایدار و هم‌زمان آلوپسی و PSO بسیار مناسب است.

بیولوژیک‌های سیستمیک

نمونه‌ها: آنتی‌بادی‌های ضد IL‑17 (مثل سکوکینوماب)، ضد IL‑23 (مثل گوسلکوماب)، و ضد TNF‑α (مثل اینفلیکسیماب).

مکانیسم عمل:

داروهای بیولوژیک با هدف قرار دادن واسطه‌های مرکزی التهاب پسوریاتیک، از جمله محورIL‑23/Th17، جریان واکنش ایمنی مزمن را قطع می‌کنند. مهار این مسیر سبب کاهش تولید سیتوکین‌های التهابی و کاهش نفوذ سلول‌های ایمنی به درم و اطراف فولیکول‌ها می‌شود.

تأثیر بر آلوپسی:

در بیماران با درگیری شدید و التهاب گسترده پوست سر، حمله مزمن سلول‌های T به فولیکول مو باعث ضعف شدید چرخه آناژن می‌شود. کنترل سیستمیک التهاب توسط بیولوژیک‌ها می‌تواند چرخه طبیعی فولیکولی را بازگرداند و حتی در موارد تلوژن افلوویم شدید، بازسازی کامل را ممکن سازد.

در واقع، فروکش سیگنال‌های التهابی نه‌تنها علائم پوستی بلکه به‌صورت ثانویه باعث پایداری فولیکول و بهبود تراکم موها می‌شود.

هرچند درمان با بیولوژیک‌ها پرهزینه است، ولی از دید درماتولوژی مدرن، در موارد شدید PSO با آلوپسی قابل‌توجه، مؤثرترین گزینه محسوب می‌شود.

کراتولیتیک‌ها (مانند اسید سالیسیلیک یا اوره)

مکانیسم عمل:

این ترکیبات با شکستن اتصالات بین کراتینوسیت‌ها در لایه‌ی شاخی، پوسته‌ها و پلاک‌های ضخیم PSO را نرم می‌کنند و اجازه‌ی نفوذ بهتر سایر داروهای موضعی (به‌ویژه استروئیدها و آنالوگ‌های ویتامین D) را می‌دهند.

اسید سالیسیلیک با کاهش ضخامت لایه هایپِرکراتوز همچنین کاهش استرس مکانیکی بر پوست و فولیکول ایجاد می‌کند؛ زیرا پوسته‌های سخت دیگر نیروی فشاری یا کششی بر ساقه مو وارد نمی‌کنند.

تأثیر بر آلوپسی:

برداشتن پوسته‌ها بدون آسیب مکانیکی از کنده شدن فیزیکی موها جلوگیری می‌کند و خطر ریزش ناشی از Avulsion یا Fracture را کاهش می‌دهد.

به‌علاوه، بهبود نفوذ سایر داروها به اپیدرم موجب کنترل بهتر التهاب و کاهش تحریک عصبی (خارش) می‌شود؛ که هر دو اثر غیرمستقیم ولی حیاتی در حفظ سلامت مو هستند.

البته مصرف مکرر با غلظت‌های بالا ممکن است سبب خشکی یا تحریک پوست شود، بنابراین تنظیم دوز و تناوب مصرف ضروری است.

رویکرد ترکیبی و مراقبت حمایتی

در مدیریت علمی آلوپسی مرتبط با PSO، ترکیب داروهای فوق همراه با مراقبت‌های حمایتی پوست سر بهترین نتایج را فراهم می‌آورد. این مراقبت‌ها شامل:

• استفاده از شامپوهای ملایم با pH خنثی و حاوی زینک پیریتیون یا کول‌تر؛
• اجتناب از تراشیدن یا خاراندن نواحی با پلاک فعال؛
• تغذیه مناسب با تأکید بر ویتامین D، بیوتین، و روی؛
• حفظ رطوبت پوست سر و کاهش انقباض مکانیکی فولیکول‌ها.

این رویکرد چندوجهی، علاوه بر کنترل علائم التهابی، سبب بهبود محیط زیستی فولیکول مو، افزایش ضخامت، و رشد مجدد طبیعی موها می‌گردد.

جمع بندی

پسوریازیس پوست سر باعث ریزش مو عمدتاً از طریق تلوژن افلوویم ناشی از التهاب مزمن و ریزش مکانیکی به دلیل خارش شدید می‌شود. از آنجا که فولیکول معمولاً حفظ می‌شود، پیش‌آگهی برای رشد مجدد مو پس از مدیریت موفقیت‌آمیز التهاب پوستی، مطلوب است. مداخله زودهنگام و هدفمند برای جلوگیری از تبدیل شدن به آلوپسی اسکار دهنده کلیدی است.

کلینیک پوست و مو باراد با بهره‌گیری از رویکردهای علمی و درمان‌های ترکیبی مطرح‌شده از جمله تنظیم درمان‌های موضعی اختصاصی، تجویز بیولوژیک‌های هدفمند و پایش سلامت فولیکول خدمات تخصصی برای درمان پسوریازیس پوست سر و ریزش موی ناشی از آن ارائه می‌دهد. در این مرکز، تمرکز بر حفظ چرخه طبیعی رشد مو و بازسازی محیط ایمن فولیکولی است تا نتایجی پایدار و ظاهری طبیعی برای بیماران حاصل شود.