ساقه مو

مو یکی از ساختارهای کراتینی بدن است که نقش مهمی در ظاهر، اعتمادبه‌نفس و حتی تنظیم حرارتی پوست ایفا می‌کند. هر تار مو از دو بخش اصلی تشکیل شده است: فولیکول (بخش زنده در زیر پوست) و ساقه مو که از پوست بیرون آمده و فاقد حیات سلولی است.

در حالی که اکثر مطالعات به نقش فولیکول در رشد یا ریزش مو می‌پردازند، واقعیت این است که بخش قابل دیده شدن یعنی ساقه بیشتر از هر چیز در معرض عوامل محیطی و رفتاری قرار دارد. به همین دلیل نیز بخش عمده مشکلات زیبایی و ساختاری مو، ناشی از آسیب به ساقه است نه ریشه.

در تعریف علمی، بیماری‌های ساقه مو گروهی از اختلالات هستند که ساختار، یکپارچگی یا ظاهر فیزیکی تار مو را تخریب می‌کنند، بدون آن‌که الزاماً باعث ریزش گسترده شوند. برخی از این اختلالات ژنتیکی هستند اما بخش عمده، حاصل رفتار نادرست با مو یا قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی است.

ساختار و فیزیولوژی ساقه مو

ساقه مو به ظاهر ساده به نظر می‌رسد اما زیر میکروسکوپ ساختار بسیار پیچیده‌ای دارد. از بیرون به درون سه لایه متمایز دارد:

• کوتیکول (Cuticle): ۶ تا ۱۰ لایه سلول صاف و شفاف دارد که روی هم قرار گرفته‌اند و مانند سپر از کورتکس محافظت می‌کنند. سلامت این لایه تعیین‌کننده براقیت و لطافت مو است.
• کورتکس (Cortex): بخش اصلی، تشکیل‌شده از رشته‌های موازی کراتین آلفا که با پیوندهای گوگردی و هیدروژنی به هم متصل‌اند. این بخش رنگدانه‌ها را نیز در خود جای داده است.
• مدولا (Medulla): بخش مرکزی که معمولاً در موهای ضخیم وجود دارد و بافت فومی دارد. پر از فضاهای هوایی ریز است که در انتقال حرارت، سبکی و انعکاس نور نقش دارند.

بالانس محتوی آب و چربی در این سه لایه و سلامت اتصالات شیمیایی کراتین، پایه استقامت و انعطاف مو را تشکیل می‌دهد. هرگونه آسیب به این ساختار، به تدریج باعث شکستگی یا مات‌شدن تارها می‌شود.

تقسیم‌بندی بیماری‌های ساقه مو

از نظر منشاء، بیماری‌های ساقه به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

بیماری‌های مادرزادی:

حاصل جهش‌های ژنتیکی در ساخت کراتین یا پروتئین‌های همراه که از کودکی بروز می‌کنند.

بیماری‌های اکتسابی:

به‌دلیل عوامل بیرونی مانند مواد شیمیایی، حرارت، تغذیه نامناسب، کمبود ویتامین‌ها، یا فشار مکانیکی ایجاد می‌شوند.

با وجود تفاوت منشاء، پیامد مشترک همه آن‌ها تخریب فیزیکی رشته مو است که معمولاً با شکنندگی، زبری، گره‌خوردگی یا دوشاخه شدن همراه می‌شود.

همچنین بخوانید:ریزش مو و استرس | بررسی تاثیر علمی استرس بر ریزش مو

بیماری‌های مادرزادی ساقه مو

مونیلترفیکسیا (Monilethrix)

در این اختلال، ساقه مو ظاهری مهره‌وار شبیه تسبیح پیدا می‌کند و در نواحی باریک به‌راحتی می‌شکند. معمولاً جهش در ژن‌های KRT81, KRT83, KRT86 علت است. بیماران معمولاً از کودکی موهای کوتاه، شکننده و فاقد درخشندگی دارند. به‌ندرت، فولیکول‌ها نیز درگیر می‌شوند و مناطق بدون مو ظاهر می‌گردند.

درمان قطعی وجود ندارد ولی مکمل‌های زینک، بیوتین و مراقبت فیزیکی (پرهیز از اتو، حرارت و رنگ) می‌توانند شدت شکستگی را کاهش دهند.

پیلی تورتی (Pili torti)

موها در این بیماری در امتداد محور خود پیچ می‌خورند و درخشش طبیعی را از دست می‌دهند. اغلب در کنار سندرم‌های سیستمیک مانند Menke’s syndrome (اختلال متابولیسم مس) دیده می‌شود.

درمان خاصی ندارد؛ تمرکز بر تغذیه و پرهیز از اصطکاک است.

ترایکورکسیس نودوزا (Trichorrhexis nodosa)

شایع‌ترین شکل شکنندگی مادرزادی تار موست. در طول ساقه نقاط سفید گره‌مانند دیده می‌شود که محل شکستگی هستند. اگرچه نوع مادرزادی وجود دارد، ولی بیشتر اوقات شکل اکتسابی دارد (به‌ویژه پس از اتو یا دکلره).

مو در این نقاط به‌صورت قلم‌مو شکل شکسته می‌شود.

ترایکورکسیس اینوِرِسا (Trichorrhexis invaginata)

در این حالت بخشی از مو مانند دستکش در قسمت دیگر فرو رفته و ظاهری بامبو مانند پیدا می‌کند. این عارضه بیشتر در بیماران مبتلا به سندرم ندرتن (Netherton) دیده می‌شود.

بیماری‌های اکتسابی ساقه مو

بیماری‌های اکتسابی بیشتر در اثر عواملی به وجود می‌آیند که فرد در محیط، سبک زندگی یا مراقبت روزانه با آن‌ها روبه‌رو است.

آسیب حرارتی

سشوار با حرارت بیش از ۱۶۰–۱۸۰ درجه سلسیوس، اتوی مو، و ابزارهای بابلیس به‌تدریج باعث تبخیر آب داخل کورتکس می‌شوند. ترک‌های میکروسکوپی در کوتیکول پدید می‌آید و تار مو خاصیت ارتجاعی خود را از دست می‌دهد. مو در این وضعیت به‌اصطلاح بی‌جان می‌شود و در شانه کردن به‌راحتی می‌شکند.

آسیب شیمیایی

فرآیندهای آرایشی مانند دکلره، رنگ دائم، صاف‌کننده‌های شیمیایی (حاوی سدیم هیدروکسید یا فرمالدهید) ساختار کراتین را تخریب می‌کنند. پیوندهای دی‌سولفیدی (S—S) که قوام مو را حفظ می‌کنند، تجزیه شده و تار مو متخلخل می‌شود.

اگر این روند مکرر باشد، مو نهایتاً الاستیسیته خود را کامل از دست می‌دهد؛ وقتی کشیده شود، نمی‌شکند بلکه کش می‌آید و بعد مثل لاستیک پاره می‌شود — نشانه تخریب کامل کورتکس.

صدمات مکانیکی

اصطکاک ناشی از شانه زدن شدید، گره‌های محکم، روسری زبر یا خوابیدن روی بالش‌های نخ‌دار موجب شکستگی مو می‌شود. این نوع آسیب، به‌خصوص در فصول سرد و در میان افرادی که ناچارند روسری یا مقنعه طولانی بپوشند، بسیار شایع است.

عوامل محیطی

نور فرابنفش (UV)، آلودگی هوا، کلر استخر و نمک دریا به مرور ساختار چربی سطحی مو را تخریب می‌کنند. در اقلیم‌هایی با آفتاب شدید، میزان آسیب توسط پرتو UV می‌تواند تا ۳۰٪ میزان کراتین سطحی را اکسید کند.

دوشاخه‌شدن و موخوره (Trichoptilosis)

موخوره از پرعارضه‌ترین مشکلات ساقه است. این آسیب وقتی رخ می‌دهد که رطوبت داخلی مو از بین برود و لایه کوتیکول از هم باز شود.

عوامل تشدیدکننده شامل:

• استفاده روزمره از شامپوهای قوی
• تماس مكرر با نور مستقیم خورشید
• رنگ‌های مکرر و سشوار زیاد

درمان واقعی موخوره فقط قیچی کردن ناحیه آسیب‌دیده است. روش‌های ترمیمی مانند سرم‌های سیلیکونی یا ماسک‌های پروتئینی، ظاهر را بهبود می‌دهند ولی ساختار واقعی را بازسازی نمی‌کنند.

مکانیسم مولکولی آسیب ساقه مو

کراتین نوع I و II، پروتئین‌های فیبری هستند که با پیوندهای دی‌سولفیدی و هیدروژنی کنار هم قرار گرفته‌اند. حرارت یا مواد قلیایی (pH > 9) این پیوندها را می‌شکند.

در فاز اولیه، چربی سطحی (18‑MEA یا 18‑Methyl Eicosanoic Acid) از بین می‌رود و سطح مو از آب‌گریز به آب‌دوست تبدیل می‌شود. نتیجه افزایش تبخیر آب و کاهش مقاومت است.

در آسیب‌های مزمن، ساختار میکروفیبریل‌های کراتینی از هم جدا شده و شکستگی ظاهری رخ می‌دهد. این همان مکانیسم شیمیایی است که باعث کدر شدن مو بعد از چند بار رنگ‌شدن می‌گردد.

بیماری‌های ساقه توأم با شرایط پوستی

برخی بیماری‌های پوستی می‌توانند ساقه را به‌طور ثانویه درگیر کنند:

• اگزمای سبورئیک: ترشحات چرب و اسیدهای آزاد چربی موجب چسبیدن موها و کاهش تهویه می‌شود.
• درماتیت تماسی ناشی از شامپو یا رنگ: باعث از بین رفتن چربی محافظ کوتیکول می‌گردد.
• پسوریازیس پوست سر: پوسته‌ریزی مکرر با کندن مکرر فلس‌ها، به شکستگی ساقه می‌انجامد.

روش‌های تشخیص و آزمایشگاهی

تریکوگرام (Trichogram)

در این روش چند تار مو از نواحی مختلف برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود. شکل آسیب و الگوی شکستگی، نوع بیماری را مشخص می‌کند.

تریشوسکوپی یا درموسکوپی

با دستگاه بزرگ‌نمایی دیجیتال می‌توان الگوهای خاص را دید؛ مثلاً:

• ترایکورکسیس اینوِرِسا: الگوی بامبو
• نودوزا: الگوی گره سفید
• پیلی تورتی: الگوی Z‑شکل

آزمایش‌های بیوشیمی

برای افتراق علل تغذیه‌ای، سطح آهن، فریتین، روی، بیوتین و ویتامین D بررسی می‌شود. کمبود این عناصر حتی در حضور فولیکول‌های سالم، کیفیت ساقه را پایین می‌آورد.

درمان بر اساس علت

درمان حمایتی

هدف این درمان‌ها بازسازی ظاهری مو و جلوگیری از آسیب بیشتر است:

• شامپوهای ملایم (pH حدود ۵٫۵ و فاقد سولفات)
• نرم‌کننده‌های حاوی سیلیکون و پروتئین هیدرولیزشده
• روغن‌های طبیعی سبک (آرگان، جوجوبا، بادام شیرین)
• پرهیز از تماس با آب داغ و استفاده از حوله نرم

درمان تغذیه‌ای و مکملی

• بیوتین (  5000μg روزانه): تقویت اتصال کراتینی.
• روی (   15-10mg): برای عملکرد آنزیم‌های کراتین‌سازی.
• آهن (در صورت فریتین زیر    50ng/ml ).
• اسیدهای چرب امگا‑۳ برای کاهش التهاب سطح پوست سر.

درمان دارویی خاص

در بیماری‌های ژنتیکی مقاوم، گاه از رتینوئیدهای خوراکی با دوز پایین برای تنظیم تمایز سلولی استفاده می‌شود، ولی نتیجه محدود است.

مراقبت‌های خانگی و رفتارهای پیشگیرانه

پیشگیری مؤثرتر از ترمیم است. چند رفتار ساده می‌تواند از ۸۰٪ آسیب‌های ساقه جلوگیری کند:

• شستن مو تنها ۲ تا ۳ بار در هفته.
• استفاده از شانه دندانه درشت ترجیحاً چوبی.
• اجتناب از بستن محکم مو.
• خشک‌کردن طبیعی پس از حمام (نه حوله‌مالی شدید).
• ماسک طبیعی هفته‌ای یک‌بار (زرده تخم‌مرغ، آووکادو، روغن زیتون).
• پرهیز از رنگ مکرر و دکلره پی‌درپی.
• محافظت از نور خورشید با اسپری یا روسری نخی سبک.

یافته‌های نوین علمی در ترمیم ساقه

در دهه اخیر، پژوهش‌ها به سمت بازسازی مولکولی پیوندهای دی‌سولفیدی پیش رفته است. ترکیبات پرفروش مثل bis‑aminopropyl diglycol dimaleate (ماده فعال اولاپلکس) باهدف بازسازی این پیوندها طراحی شده‌اند و آزمایش‌ها نشان داده‌اند که تا حدی الاستیسیته ساقه را برمی‌گردانند.

همچنین فناوری نانوکراتین و سرامیدها در ماسک‌های ترمیمی باعث پر شدن میکروترک‌های سطحی شده و از شکست بیشتر مو جلوگیری می‌کنند.

در حال حاضر تحقیقات به سمت ژن‌درمانی و کراتین‌درمانی موضعی پیش می‌رود. کراتین‌های نوترکیب حاصل از بیوتکنولوژی می‌توانند به شکل فیلم‌های محافظ روی ساقه بنشینند. تحقیقات دیگری نیز روی نقش پی‌پی‌تی‌های پپتیدی برای بهبود چسبندگی کوتیکول انجام شده است.

در آینده ممکن است درمان‌های ژنی برای ترمیم نقص‌های کراتینی مادرزادی به واقعیت تبدیل شوند.

ارتباط تغذیه و سلامت ساقه

ساخت کراتین نیازمند مواد اولیه زیادی است:

• پروتئین کافی (روزانه ۱ گرم به‌ازای هر کیلوگرم وزن)
• ویتامین‌های A، E، C برای سنتز کلاژن
• روی و مس برای فعالیت آنزیم‌های کراتیناز

رژیم‌های کم‌کالری طولانی‌مدت، رژیم‌های فاقد چربی، و حتی گیاه‌خواری بدون برنامه می‌توانند به نازک شدن تار مو منجر شوند.

ارتباط بیماری‌های درونی با آسیب ساقه

اختلالات تیروئیدی، کم‌خونی فقر آهن، دیابت و اختلالات کلیوی به‌طور غیرمستقیم منجر به شکننده شدن ساقه می‌شوند. در کم‌کاری تیروئید، کاهش سوخت‌وساز منجر به جمع شدن سولفات‌های پروتئینی و افزایش پوسته مو می‌شود. در پرکاری تیروئید، موها نرم ولی شکننده و فاقد استحکام‌اند.

پیری ساقه مو

با افزایش سن، سنتز چربی‌های محافظ کاهش می‌یابد و لایه کوتیکول نازک‌تر می‌شود. نتیجه آن مات شدن، کاهش ضخامت و ایجاد شکستگی‌های پراکنده است. استفاده‌ی منظم از نرم‌کننده و روغن طبیعی می‌تواند روند پیری ساقه را کند کند.

جمع‌بندی

بیماری‌های ساقه مو اگرچه تهدیدی برای سلامت عمومی نیستند، اما از نظر روانی و اجتماعی تأثیر عمیقی دارند. نظافت، درخشندگی و یکپارچگی مو بخشی از هویت ظاهری انسان است.

اصل مهم آن است که ساقه مو سلول زنده ندارد؛ بنابراین هیچ دارویی نمی‌تواند درمان را به معنای زیستی آن ارائه دهد. تنها راه، محافظت هوشمندانه و پایدار از آن است:

رعایت تغذیه، اجتناب از حرارت، استفاده از مواد ملایم و آگاه بودن از ساختار واقعی مو.

کلینیک پوست و مو باراد با رویکردی تخصصی و مبتنی بر دانش روز پزشکی، به بررسی علمی مشکلات پوست و مو می‌پردازد. در این مرکز، ارزیابی بالینی دقیق و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، مبنای انتخاب مسیرهای مراقبتی و درمانی متناسب با شرایط هر فرد قرار می‌گیرد.