ریزش مو یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت و زیبایی در جوامع امروز است و اثرات روانی و اجتماعی قابل توجهی بر افراد دارد. شایع‌ترین نوع ریزش مو، آلوپسی آندروژنیک است که در مردان به «طاسی با الگوی مردانه» و در زنان به «الگو ریزش موی زنانه» شناخته می‌شود. این نوع ریزش مو، ترکیبی از عوامل ژنتیکی و هورمونی است و یکی از مؤلفه‌های کلیدی آن، هورمون DHT ریزش فولیکول است.

DHT شکل فعال‌تر تستوسترون است و اثرات بسیار قوی‌تری روی فولیکول‌های مو دارد. در این مقاله، با نگاهی علمی و مبتنی بر پژوهش‌های معتبر، بررسی می‌کنیم که DHT چیست، چگونه تولید می‌شود، چه نقش‌هایی در بدن دارد و چرا می‌تواند باعث ریزش مو شود. همچنین به جنبه‌های مولکولی، چرخه رشد مو، زمینه ژنتیکی حساسیت فولیکول‌ها و راهکارهای درمانی هدفمند می‌پردازیم.

آشنایی با هورمون‌های آندروژن

آندروژن‌ها گروهی از هورمون‌های جنسی هستند که نقش‌های متعدد و حیاتی در بدن انسان ایفا می‌کنند. این هورمون‌ها بر تکوین صفات جنسی ثانویه، رشد مو، سلامت استخوان‌ها، عملکرد سیستم عصبی و بسیاری از فرآیندهای متابولیک اثر می‌گذارند.

تستوسترون مهم‌ترین آندروژن گردش‌یافته در خون است، اما DHT یا دی‌هیدروتستوسترون شکل فعال‌تر این هورمون محسوب می‌شود. DHT با اتصال به گیرنده‌های آندروژنی (Androgen Receptors-AR) در سلول‌های مختلف، سیگنال‌های ژنی قدرتمندی ارسال می‌کند که اثرات آن به مراتب قوی‌تر از تستوسترون است.

در بسیاری از بافت‌های بدن، از جمله غدد پروستات، پوست و فولیکول‌های مو، تستوسترون توسط آنزیم 5α‑reductase به DHT تبدیل می‌شود. این فرآیند طبیعی و ضروری است، اما در فولیکول‌های موی سر می‌تواند اثرات مخربی ایجاد کند.

مسیر تولید DHT در بدن

تستوسترون به‌تنهایی هورمونی نسبتاً خنثی برای فولیکول مو محسوب می‌شود؛ مسئله اصلی زمانی آغاز می‌شود که این هورمون تحت اثر آنزیمی خاص به شکل فعال‌تر خود یعنی دی‌هیدروتستوسترون (DHT) تبدیل می‌گردد. این تبدیل توسط آنزیمی به نام  5α-reductase انجام می‌شود؛ آنزیمی که نقش آن در زیست‌شناسی فولیکول مو، به‌ویژه در آلوپسی آندروژنیک، کاملاً تعیین‌کننده است.

آنزیم  5α-reductase یک آنزیم وابسته به غشای سلولی است که با استفاده از کوفاکتور NADPH، پیوند دوگانه در ساختار تستوسترون را احیا کرده و آن را به DHT تبدیل می‌کند DHT. نسبت به تستوسترون حدود ۲ تا ۵ برابر میل اتصال (affinity) بیشتری به گیرنده آندروژن دارد و پس از اتصال، کمپلکس هورمون–گیرنده پایدارتر و فعال‌تری تشکیل می‌دهد. همین تفاوت ظریف بیوشیمیایی، اثرات بیولوژیکی بسیار شدیدتری در سطح فولیکول مو ایجاد می‌کند.

انواع  5α-reductase و توزیع بافتی آن‌ها

این آنزیم دو ایزوفرم اصلی دارد که هر کدام رفتار زیستی و محل فعالیت متفاوتی دارند:

نوع ۱ (Type I):

این ایزوفرم عمدتاً در اپیدرم پوست، غدد سباسه، کراتینوسیت‌ها و تا حدی در پوست سر بیان می‌شود. فعالیت آن در محیط‌های با PH خنثی تا قلیایی بیشتر است و نقش آن بیشتر در تنظیم تولید سبوم، متابولیسم موضعی آندروژن‌ها و فراهم‌کردن یک منبع پایه از DHT در سطح پوست است. اگرچه Type I به‌تنهایی عامل اصلی ریزش مو نیست، اما می‌تواند زمینه متابولیکی لازم برای افزایش بار آندروژنی اطراف فولیکول را فراهم کند.

نوع ۲ (Type II):

این ایزوفرم نقش محوری در آلوپسی آندروژنیک دارد. Type II به‌طور خاص در Dermal Papilla  فولیکول مو، غلاف خارجی فولیکول و نواحی مستعد ریزش مو با تراکم بالا بیان می‌شود. این آنزیم در محیط اسیدی‌تر فعال‌تر است؛ شرایطی که دقیقاً در میکرو‌محیط فولیکول مو وجود دارد. به همین دلیل، فولیکول‌های حساس به
آندروژن به‌صورت موضعی DHT بسیار بیشتری تولید می‌کنند، حتی اگر سطح تستوسترون خون طبیعی باشد.

نقش طبیعی و فیزیولوژیک DHT در بدن انسان

دی‌هیدروتستوسترون (DHT) یکی از قوی‌ترین آندروژن‌های زیستی بدن انسان است و برخلاف تصور رایج، وجود آن برای تکامل طبیعی، همئوستاز بافتی و عملکرد سالم بسیاری از اندام‌ها ضروری است. آنچه DHT را به یک عامل پاتولوژیک در ریزش مو تبدیل می‌کند، نه ذات این هورمون، بلکه بافت هدف، نوع سلول، تراکم گیرنده آندروژن و پاسخ ژنتیکی موضعی است.

نقش DHT در تکوین صفات جنسی ثانویه

در دوران جنینی و بلوغ،  DHT نقشی کلیدی در دیفرانسیاسیون جنسی مردانه ایفا می‌کند. در دوره جنینی، این هورمون مسئول شکل‌گیری اندام‌های تناسلی خارجی مردانه مانند آلت تناسلی و کیسه بیضه است؛ فرآیندی که بدون DHT به‌درستی انجام نمی‌شود، حتی اگر تستوسترون در سطح طبیعی وجود داشته باشد.

در دوران بلوغ، افزایش فعالیت  5α-reductase و در نتیجه افزایش DHT منجر به بروز صفات جنسی ثانویه می‌شود، از جمله:

• رشد موها در صورت، قفسه سینه و سایر نواحی بدن
• ضخیم‌شدن تارهای صوتی و تغییر تون صدا
• افزایش توده عضلانی و تغییر توزیع چربی بدن

این اثرات از طریق فعال‌سازی ژن‌های وابسته به گیرنده آندروژن و تغییر الگوی بیان پروتئین‌های ساختاری، آنزیمی و تنظیم‌کننده رشد سلولی اعمال می‌شوند.

اثر DHT بر رشد و نگهداری مو در نواحی خاص بدن

نکته‌ای که ظاهراً متناقض به نظر می‌رسد اما از نظر زیست‌شناسی کاملاً منطقی است، این است که DHT در برخی نواحی بدن محرک رشد مو است. فولیکول‌های مو در صورت و بدن، برخلاف فولیکول‌های ناحیه اسکالپ، پاسخ آنابولیک به DHT می‌دهند.

در این نواحی:

• تراکم گیرنده‌های آندروژن متفاوت است
• مسیرهای سیگنال‌دهی پایین‌دستی (downstream signaling) به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که DHT باعث افزایش فاز آناژن و ضخیم‌شدن ساقه مو می‌شود
• بیان فاکتورهای رشد مانند IGF-1 در پاسخ به DHT افزایش می‌یابد

به همین دلیل، ریش و سبیل در مردان بالغ وابستگی مستقیم به حضور DHT دارند و مهار شدید این هورمون می‌تواند باعث کاهش تراکم یا نازک‌شدن موهای صورت شود.

اثرات DHT بر فولیکول‌های مو

حساسیت فولیکول‌ها

برخلاف فولیکول‌های صورت و بدن، فولیکول‌های ناحیه بالای سر انسان حساسیت بالایی نسبت به DHT دارند. این حساسیت ناشی از تراکم زیاد گیرنده‌های آندروژن در سلول‌های پاپیلای درمال و فعالیت بالای 5α‑reductase نوع 2 است.

در افراد با استعداد ژنتیکی آلوپسی آندروژنیک، این ترکیب باعث می‌شود DHT اثرات منفی قابل توجهی بر چرخه طبیعی رشد مو ایجاد کند.

فرآیند مولکولی اثر DHT

مینیاتوری شدن فولیکول

یکی از اثرات اصلی DHT، مینیاتوری شدن فولیکول است. این فرآیند به معنای کوچک شدن تدریجی فولیکول‌های مو و تبدیل فولیکول‌های ضخیم و فعال به فولیکول‌های نازک و با فعالیت کم است. این تغییر، مشخصه اصلی آلوپسی آندروژنیک است و باعث کاهش تراکم مو و نازکی موها می‌شود.

تغییر فازهای چرخه رشد مو

چرخه رشد مو شامل چند فاز است:

• آناژن: فاز رشد طولانی مدت
• کاتاژن: فاز انتقال
• تلوژن: فاز استراحت

در شرایط طبیعی، حدود ۸۰–۹۰٪ موها در فاز آناژن هستند. DHT باعث کوتاه شدن فاز آناژن و طولانی‌تر شدن فاز تلوژن می‌شود، که نتیجه آن ریزش زودرس و پیوسته مو است.

تاثیر بر سیگنال‌دهی سلولی و التهاب

DHT می‌تواند مسیرهای سیگنال‌دهی منفی را در سلول‌های پاپیلای درمال فعال کند و تولید سیتوکین‌های التهابی مانند IL-6 را افزایش دهد. این تغییرات علاوه بر تضعیف رشد مو، ساختار فولیکول را نیز تخریب می‌کنند و روند ریزش مو را تسریع می‌کنند.

زمینه ژنتیکی و حساسیت فولیکول‌ها به DHT

در آلوپسی آندروژنیک، آنچه سرنوشت فولیکول مو را رقم می‌زند، صرفاً سطح گردش‌یافته DHT در خون نیست، بلکه نحوه درک و پاسخ فولیکول به این هورمون است. این پاسخ، محصول مستقیم ژنتیک فرد، تنظیمات اپی‌ژنتیک و معماری مولکولی فولیکول مو است.

گیرنده آندروژن؛ نقطه شروع تفاوت‌های فردی

 DHT برای اعمال اثر خود باید به گیرنده آندروژن (Androgen Receptor – AR) متصل شود؛ گیرنده‌ای هسته‌ای که پس از فعال‌سازی، به‌عنوان یک فاکتور رونویسی عمل می‌کند و ده‌ها ژن مرتبط با رشد، تمایز و بقا یا مهار فولیکول را تنظیم می‌کند.

مطالعات ژنتیکی نشان داده‌اند که:

• برخی افراد تراکم بالاتری از گیرنده‌های آندروژن در سلول‌های پاپیلای درمال فولیکول‌های ناحیه اسکالپ دارند.
• افزایش تعداد گیرنده‌ها به این معناست که حتی مقدار طبیعی DHT می‌تواند پاسخ بیولوژیک اغراق‌شده ایجاد کند.
• پلی‌مورفیسم‌های(چندشکلی) خاص در ژن می‌توانند قدرت اتصال گیرنده به DHT و شدت فعال‌سازی ژنی را تغییر دهند.

در نتیجه، فولیکولی با گیرنده‌های حساس‌تر،  DHT را نه به‌عنوان یک سیگنال تنظیمی، بلکه به‌عنوان یک محرک مهارکننده رشد تفسیر می‌کند.

 نقش ژنتیک در فعالیت  5α-reductase موضعی

همان‌طور که سطح DHT خون الزاماً بالا نیست، تولید موضعی DHT در فولیکول نیز اهمیت حیاتی دارد. ژن‌های کدکننده آنزیم‌های  5α-reductase در برخی افراد فعالیت بیشتری دارند.

این به آن معناست که:

• حتی با سطح نرمال تستوسترون، فولیکول می‌تواند DHT بیشتری در محیط اطراف خود تولید کند.
• این DHT موضعی مستقیماً وارد سلول‌های هدف می‌شود و اثر قوی‌تری نسبت به DHT سیستمیک دارد.
• تفاوت در بیان این آنزیم‌ها، الگوی ناحیه‌ای ریزش مو (جلوی سر و ورتکس) را توضیح می‌دهد.

بنابراین، فولیکول‌هایی که هم آنزیم فعال‌تر دارند و هم گیرنده‌های بیشتر یا حساس‌تر، در برابر DHT عملاً بدون دفاع می‌مانند.

 تنظیم اپی‌ژنتیک؛ لایه پنهان حساسیت به DHT

فراتر از ژنتیک کلاسیک، تنظیمات اپی‌ژنتیک نقش مهمی در تعیین حساسیت فولیکول‌ها ایفا می‌کنند. تغییراتی مانند:

• متیلاسیون DNA
• تغییرات هیستونی
• تنظیم miRNAها

می‌توانند بیان گیرنده آندروژن یا مسیرهای پایین‌دستی آن را افزایش یا کاهش دهند. به‌عنوان مثال، استرس مزمن، التهاب پوست سر یا اختلالات متابولیک می‌توانند باعث فعال‌شدن الگوهای اپی‌ژنتیکی شوند که پاسخ فولیکول به DHT را تشدید می‌کنند.

به همین دلیل است که ریزش مو در برخی افراد با افزایش سن یا تغییرات سبک زندگی تسریع می‌شود، حتی بدون تغییر محسوس در سطح هورمون‌ها.

 شواهد تجربی و مدل‌های حیوانی

مطالعات حیوانی، به ویژه روی موش‌ها، نشان داده‌اند که فعال‌سازی گیرنده‌های آندروژن در فولیکول‌ها اثراتی مشابه انسان دارد. DHT می‌تواند باعث:

• ریزش مو
• مینیاتوری شدن فولیکول
• تغییر مورفولوژی مو

استفاده از داروهای ضد گیرنده آندروژن در این مدل‌ها می‌تواند اثرات DHT را کاهش دهد و مسیرهای درمانی بالقوه را نشان دهد.

ارتباط DHT با آلوپسی آندروژنیک

آلوپسی آندروژنیک شایع‌ترین نوع ریزش مو در مردان و زنان است و مستقیماً به فعالیت DHT وابسته است. در این بیماری:

• فعالیت 5α‑reductase نوع 2 در فولیکول‌ها افزایش می‌یابد
• گیرنده‌های آندروژن در پاپیلای درمال بیشتر بیان می‌شوند
• فولیکول‌ها حساسیت بالایی به DHT پیدا می‌کنند

این تغییرات باعث پیشرفت تدریجی ریزش مو و کاهش تراکم مو می‌شوند.

رویکردهای درمانی هدفمند بر DHT

با توجه به نقش برجسته DHT، درمان‌ها بر دو مسیر اصلی متمرکز هستند:

مهار 5α‑reductase

داروهایی مانند فیناستراید و دوتاستراید باعث مهار آنزیم 5α‑reductase می‌شوند و تبدیل تستوسترون به DHT را کاهش می‌دهند. این کاهش، کند شدن روند ریزش مو و افزایش تراکم مو در برخی بیماران را به همراه دارد.

مهار مستقیم گیرنده آندروژن

برخی داروها قادر به بلوک کردن گیرنده‌های آندروژن هستند. هرچند بیشتر کاربرد آزمایشگاهی دارند، اما مسیر درمانی بالقوه‌ای برای آینده به حساب می‌آیند.

درمان‌های نوین

تحقیقات جدید به دنبال راهکارهایی هستند که بتوانند اثر DHT را در فولیکول‌ها مهار کنند بدون اینکه سطح DHT در خون کاهش یابد، که می‌تواند عوارض جانبی هورمونی را کاهش دهد. روش‌هایی مانند RNAi، ژن‌درمانی و داروهای موضعی ضد گیرنده آندروژن در حال بررسی هستند.

عوامل محیطی و سبک زندگی

علاوه بر ژنتیک و هورمون‌ها، عوامل محیطی و سبک زندگی نیز می‌توانند حساسیت فولیکول به DHT را افزایش دهند:

• استرس مزمن: باعث افزایش تولید هورمون‌های استرس و تقویت مسیرهای التهابی می‌شود.
• تغذیه نامناسب: کمبود ویتامین‌ها و پروتئین می‌تواند رشد مو را کاهش دهد.
• التهاب مزمن پوست سر: شرایطی مانند درماتیت یا شوره، اثر DHT روی فولیکول‌ها را تشدید می‌کنند.

مدیریت سبک زندگی و تغذیه می‌تواند اثر DHT را تعدیل کند و به حفظ سلامت فولیکول‌ها کمک کند.

راهکارهای غیر دارویی نیز اثر قابل توجهی به ویژه برای کاهش ریزش مو و تقویت فولیکول  دارند:

جمع‌بندی

DHT (دی‌هیدروتستوسترون) یک آندروژن فعال است که از تستوسترون ساخته می‌شود و اثر بسیار قوی‌تری بر گیرنده‌های آندروژن دارد.

• در فولیکول‌های سر باعث مینیاتوری شدن فولیکول، اختلال در چرخه رشد مو و کاهش تراکم مو می‌شود.
• حساسیت ژنتیکی فولیکول به DHT نقش مهم‌تری از سطح خون این هورمون در پیشرفت ریزش مو دارد.
• درمان‌هایی که تشکیل DHT یا اثرات آن را مهار می‌کنند، می‌توانند در بهبود وضعیت ریزش مو مؤثر باشند.
• عوامل محیطی، سبک زندگی و سلامت پوست سر نیز می‌توانند بر اثر DHT تأثیر بگذارند و نقش مکمل در پیشگیری و درمان دارند.

در چنین چارچوبی، رویکرد بالینی موفق نیازمند تحلیل علمی محور هورمونی، ارزیابی حساسیت فولیکولی و انتخاب استراتژی درمانی هدفمند است؛ رویکردی که در کلینیک‌های تخصصی پوست و مو با نگاه پژوهش‌محور معنا پیدا می‌کند. در کلینیک پوست و مو باراد، تلاقی دانش به‌روز زیست‌شناسی مو با ارزیابی بالینی دقیق، امکان طراحی مسیر درمانی مبتنی بر علت واقعی ریزش مو را فراهم می‌سازد؛ مسیری که نه‌تنها به مهار اثرات DHT  می‌اندیشد، بلکه سلامت و پویایی فولیکول را در سطح سلولی بازسازی می‌کند.